Erfgoeddag

Draaiboek Erfgoeddag

Erfgoeddag algemeen

Datum: Zondag 13/04/2008
Openingsuren Erfgoeddag: 10.00 u. – 18.00 u.
Openingsuren museum: 10.00 u. – 18.00 u.
Verantwoordelijke intern: Kristine Timperman
Thema: ‘Wordt verwacht’
Activiteiten Erfgoeddag: Gratis: workshop kinderen, tentoonstelling ZIEK
Te verwachten publiek: “Museumpubliek” en gezinnenLopende tentoonstellingen: ‘Ziek. Tussen lichaam en geest’ tot 27.04.2008
Geschiedenis van de psychiatrie
Outsiderkunst
Website Erfgoeddag: www.erfgoeddag.be


Activiteit Erfgoeddag

Workshop en kinderactiviteit: Het lichaam in de toekomst
We organiseren twee kinderateliers met als thema 'het lichaam en ziekte in de toekomst'. Dit kadert in de tentoonstelling 'Ziek. Tussen lichaam en geest'. We zijn samen creatief en denken na over ziektes en over het lichaam in de toekomst. Voor kinderen van 8 tot 12. Er is ook een kinderspeurtocht door de tentoonstelling.

Praktische gegevens workshop

Aanvang workshop: 14.00 u en 15.30 u.
Duur: 2 uur
Aantal kinderen: max 25
Te reserveren via info@museumdrguislain.be

Concrete uitwerking:

Doel: creatief denken over het lichaam – ziekte – verzorging in de toekomst
Rondleiding van ong. 1 uur in de tentoonstelling/collectie die deze thema’s behandelen, nadien wordt er creatief gewerkt in groepjes.

Rondleiding Ziek

We geven eerst een kleine rondleiding in de tijdelijke tentoonstelling Ziek. We staan stil bij de volgende voorwerpen en kunstwerken:

- Catharina van Alexandrië
- Vin des Incas
- A doctor and his friends
- Allegorie der 7 standen
- Vesalius
- Acupunctuur
- Zelfportret Jan De Rogge
- The 3 Graces
- Jesus had A Sister Productions
- Face-Lift




Telkens we een voorwerp/kunstwerk voorstellen en uitleggen aan de kinderen vertellen we daarbij iets meer over de geneeskunde van vroeger of nu. Maar het gaat niet alleen over de geneeskunde. We vertellen ook meer over nieuwe operatietechnieken, alternatieve geneeskunde(accupunctuur), het schoonheidsideaal van nu, enzo…
Een klein voorbeeld: bij de pilletjes die in het museum liggen, vertellen we eerst dat we soms naar de dokter moeten en dat die ons dan een pilletje voorschrijft. Soms werken die pilletjes helemaal niet en geven onze hersenen een signaal dat die pilletjes ons eigenlijk moeten genezen.

Na de korte rondleiding is er de workshop. Er is een tijdlijn gemaakt die de belangrijkste tijdsperiodes van de Westerse geschiedenis schetst. De tijdlijn is ongeveer 3 meter lang en zal opgehangen worden in het kindermuseum. Het laatste blad van de tijdlijn heeft de titel: ‘Het lichaam van de toekomst’. De kinderen krijgen de opdracht om kunstwerken/ personen/ voorwerpen op de tijdlijn te kleven.
Vb. Hippocrates hoort thuis in de Klassieke Oudheid.
Hier moeten we de kinderen wel nog wat begeleiden. We geven de kinderen de foto’s die ze op de tijdlijn moeten kleven en vragen in welke periode de foto thuishoort.
Daarna mogen ze zelf hun lichaam van de toekomst maken met foto’s uit tijdschriften. Een soort van een collage dus.
Een paar van die ontwerpen kunnen we dan op het laatste blad kleven. Dit is dan hoe zij het lichaam in de toekomst zien.
Hier laten we de kinderen zelf knutselen, hun ouders kunnen hier eventueel wat bij helpen en natuurlijk zijn wij zelf er ook nog om de kinderen te helpen waar nodig.
Benodigdheden: knutselgerief, tijdschriften, lijm, scharen

Extra: Een foto als aandenken zodat de werkjes in het jongerenmuseum kunnen blijven / eventueel doorlopend

Wie werkt ermee: Nele, Kristine, Mart, Anneleen en eventueel Sara indien nodig

Document voor de gidsen:

We zijn allemaal wel eens ziek. We hebben allemaal wel eens keelpijn of een verkoudheid, maar we genezen er snel van, omdat we ervoor behandeld kunnen worden. Sommigen hebben ‘ziektes’ die langer duren. Ze lijden aan bv. een erfelijke ziekte of hebben kanker. En we kennen allemaal wel iemand die overgevoelig is voor bepaalde stoffen en allergisch reageert. Anderen worden ‘ziek’ door hun levensstijl: roken is slecht voor de longen, te veel ongezond eten zorgt ervoor dat je te dik wordt.

Maar wat is ‘ziek’ zijn nu juist?
‘Ziek’ wordt in het Van Dale woordenboek omschreven als het ‘zich bevindend in een toestand dat de levensprocessen niet regelmatig verlopen’. In deze uitleg van ‘ziek’, zien we gelijkenissen met de Griekse Humorenleer. Deze leer zegt dat ziek zijn een gevolg is van een onevenwicht in de verschillende lichaamssappen. Dit idee werd verspreid door de man die we nu kennen als de 'vader van de geneeskunde' Hippocrates (460-377 v.chr.). Hij leefde omstreeks 400 jaar voor Christus en hij is vooral gekend om zijn ‘Eed van Hippocrates’. Artsen mogen volgens de ‘Eed’ alleen maar behandelingen toepassen die in het voordeel van de patiënt zijn.

FOTO HIPPOCRATES

Volgens de ‘humorenleer’ is het lichaam voornamelijk opgebouwd uit vier lichaamsappen, nl. slijm, bloed, gele en zwarte gal. Soms geraken deze verschillende sappen in een onevenwicht. Daardoor ontstaan er ziektes. Door die sappen terug in evenwicht te krijgen genees je. De sappen in het lichaam zorgen ervoor dat je verschillende types van personen krijgt. Heb je teveel slijm dan kunnen de mensen je niet rap storen en ben je eerder traag. Denk maar aan slijmbal, dit woord komt hiervan. Als je het meeste bloed in jouw lichaam hebt dan ben je uitbundig, heb je niet veel zorgen en speels. Mocht je een teveel hebben aan gele gal dan kan je opvliegend of driftig zijn. Ben je eerder droevig dan heb je misschien een teveel aan zwarte gal.

FOTO HUMORENLEER

Een andere belangrijke arts uit de oudheid is Galenus (130-200 na Chr.). Hij was lijfarts van de Romeinse keizers en geneesheer van de gladiatoren, die in het colloseum vochten. Daardoor zag hij veel gewonde mensen en begreep hij beter hoe het menselijk lichaam werkte. Dit beschreef hij in zijn boeken, evenals de wijze waarop ziekten behandeld konden worden.

De eerste artsen hadden verschillende manieren om hun patiënten te genezen.
De eerste medicijnen waren stoffen uit de natuur zoals kruiden en plantenextracten. Op deze afbeelding van Mucha zien we de ‘Vin des Incas’ die coca bevat en waarvan mensen dachten dat ze er zich beter door konden voelen.

FOTO VIN DES INCAS

Een andere behandeling was het aanroepen van heiligen en goden om hulp te vragen. De heilige Catharina van Alexandrië werd aanroepen om hoofdpijn te doen stoppen of te minderen.

BEELD CATHARINA VAN ALEXANDRIE
De eerste chirurgische ingrepen werden al uitgevoerd in de prehistorie. Toen was er ook al sprake van geneeskunde. 10.000 jaar geleden boorden of beitelden mensen gaten in de schedels van ‘zieke mensen’. Zo’n behandeling noemt trepaneren. Door te trepaneren dachten ze dat ze boze geesten uit het hoofd konden laten ontsnappen. Want deze zorgden ervoor dat mensen zich vreemd gedroegen of ernstige hoofdpijn hadden.

Tot de 15de eeuw sneed men nog altijd niet het menselijk lichaam open. Door ‘aderlaten ’ probeerde men kwalen te bestrijden en ‘urinekijken’ was een andere veelvoorkomende bezigheid. Toch hadden de meeste dokters nog altijd niet genoeg kennis van de wetenschap. Ze hadden vooral een slechte reputatie.
Dokters werden dan ook gezien als kwakzalvers. Je bent een kwakzalver als je dingen zegt of ziet die gek en abnormaal klinken. Dit zien we heel duidelijk in de prenten. De vrienden van de dokter zijn ‘de duivel en een skelet’. Op het schilderij “Allegorie der 7 standen” staat de dokter als laatste afgebeeld. Hij is degene die het dichtste bij de dood staat.


FOTO A DOCTOR AND HIS FRIENDS
FOTO ALLEGORIE DER 7 STANDEN

Rond de 16de eeuw leefde een man waarvan iedereen al van gehoord zal hebben: Leonardo da Vinci (1452-1519). Deze man kon heel goed tekenen, schilderen en wapens uitvinden. Hij geloofde dat goed kijken naar het menselijk lichaam heel belangrijk was. Om het lichaam van mensen beter te leren kennen, stal hij lijken en onderzocht hij het menselijk lichaam door het open te snijden. In ‘de man van Vitruvius’ toont hij dat ‘de lengte van de opengesperde armen van een mens gelijk is aan zijn hoogte’. Leonardo da Vinci was bezig met de ‘ideale’ weergave van het lichaam. Michelangelo (1457-1564) een andere belangrijke meester uit die periode was geïnspireerd door de gepierde beeldhouwwerken uit de oudheid. Hij maakte voor de stad Florence een ‘David’, die klaar stond voor een gevecht met de reus Goliath.

Deze 2 kunstenaars bekeken het lichaam vanuit de kunst, maar Vesalius (1514-1563) onderzocht aan de universiteit van Padua het menselijk lichaam als wetenschappelijk object. Vesalius had tijdens zijn studies aan de Leuvens universiteit kennis gemaakt met de leer van Galenus. Maar omdat de studie vooral het onderzoeken van teksten betrof, ging hij naar Padua waar hij les kon geven in de chirurgie. Hij sneed dode lichamen open en onderzocht de organen en lichamen. Hij schreef al zijn kennis neer in een zeer gedetailleerde atlas van het menselijk lichaam: “De humani corporis fabrica” (Over de bouw van het menselijk lichaam).

FOTO VESALIUS

De geneeskunde die we nu kennen is in belangrijke mate gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek. Dat wil zeggen dat door ‘nadenken’ en het ‘toetsen’ aan de werkelijkheid, dus aan het echte leven, mensen meer kennis krijgen. Vanaf 1600 werden er microscopen gebruikt en in 1642 ontdekte Harvey dat bloed door het lichaam gepompt wordt. Toch moest men wachten tot de 19e eeuw vooraleer men echt grote vooruitgang boekte. In 1846 gebruikte de Amerikaanse arts-tandarts William Morton voor het eerst ether om de zieke in slaap te brengen. Twintig jaar later (1867) begon Joseph Lister ontsmettende doeken te gebruiken. De kansen om een operatie te overleven nam toe. Een derde belangrijke stap was het handen wassen, gezichtskapjes dragen en de operatiekamer ontsmetten.

FOTO OPERATIEKAMER

Naast de ‘gewone’ geneeskunde bestaat de ‘alternatieve’ geneeskunde. Acupunctuur van in China is zo een alternatieve manier om te genezen. Op bepaalde plaatsen in het lichaam worden dunne naalden gestoken. Het lijkt te helpen voor bepaalde klachten, maar hoe het juist werkt weet men niet.

FOTO ACUPUNCTUUR

We gaan naar de dokter om beter te worden. Soms schrijft hij een pilletje voor dat niet écht werkt. Toch voelen we ons na het pilletje beter. Dat komt omdat we naar onze hersenen een signaal sturen dat we beter zullen worden.
Zou dat ook werken om ons zelf mooier te maken?

FOTO PILLETJES

Het schilderij “Zelfportret” van Jan De Rogge toont een zelfportret.
Een zelfportret is een schilderij waar iemand zichzelf schildert of tekent. Zelfportretten bestaan al sinds de 16e eeuw, maar het zijn vooral de zelfportretten van Rembrandt die enorm bekend zijn. Rembrandt (1606-1669) schilderde zichzelf om te oefenen in licht- en donkercontrasten. Soms verkleedde hij zich als bedelaar of een apostel. Maar hij schilderde vooral zijn gevoelens. In zijn zelfportretten zie je soms verbazing, blijdschap, boosheid of verdriet.
Veel kunstenaars maken een zelfportret. Dat doen ze om te zoeken naar wie ze zijn, hoe ze willen gezien worden en om te kijken hoe goed ze kunnen tekenen. Soms worden zelfportretten een spiegel van wat de kunstenaar voelt, zoals in dit schilderij.
Wat denken jullie dat deze man hier voelt?

FOTO JAN DE ROGGE
FOTO REMBRANDT

Deze foto toont ‘de drie gratiën’. De 3 gratiën zijn 3 vrouwen die vroeger als goden beschouwd werden.
De drie personen zijn ‘bloot’ en durven zich ook zo te tonen. Dit is niet vanzelfsprekend want veel vrouwen hebben moeite om hun lichaam te tonen. Soms is zwemmen al moeilijk. Ze voelen zich onzeker over hun uiterlijk.

FOTO 3 GRATIEN

Deze foto vertoont gelijkenissen met oa. de ‘Drie gratiën’ van Peter Paul Rubens (1577-1640). Het grote verschil tussen deze twee afbeeldingen zijn de bouw van de lichamen. De lichamen zijn hier molliger en wat dikker en beantwoorden niet wat wij ‘mooi’ vinden.
FOTO FACE-LIFT
FOTO PIETER PAUL RUBENS

Schoonheid beheerst onze maatschappij, maar de idee van ‘schoonheid’ is afhankelijk van ‘tijd’ en ‘cultuur’. Bij ons staan op de voorpagina van tijdschriften de ‘knapste’ mannen en de ‘mooiste’ vrouwen. Maar heel weinig personen zijn in het echte leven ook zo. De meeste vrouwen die op de catwalk lopen zijn te mager voor hun grootte.
Kent er iemand van jullie Victoria Beckham? Deze vrouw is ook heel mager.

FOTO VICTORIA BECKHAM

De modellen, die Kaat Tilley tekent, zijn ook vel over been. Veel vrouwen beginnen vrij jong met het dragen van make-up en het volgen van diëten, omdat ze hetzelfde lichaam willen als dat van in de ‘boekjes’. Wat je niet mag vergeten, is dat sommige vrouwen en mannen in tijdschriften of reclameaffiches bijgewerkt worden.

FOTO KAAT TILLEY

Dit is een trucje dat al lang wordt toegepast. Als je de rug van de Odalisk van Ingres (1780-1867) goed bekijkt dan merk je dat de rug verlengd is. Zo klopt het beeld beter en is de vrouw ‘mooier’.

FOTO ODALISK

In de huidige reclameboodschappen worden de ‘foutjes’ met de computer weggewerkt. Zo word je magerder of gespierder. Maar niet alleen op foto’s worden mensen veranderd. De technologische vooruitgang in de geneeskunde en de chirurgie heeft ervoor gezorgd dat veel mensen geholpen kunnen worden. De operatiekamers zijn kamers waar er heel wat machines staan die de dokter helpen bij de operatie.

Door de technologie van vandaag kunnen bepaalde machines de werking van het hart tijdelijk overnemen en flaporen kunnen worden gecorrigeerd. Je kan een prothese krijgen als je door omstandigheden een hand verloren bent of je kan een nieuwe huid krijgen als je zware brandwonden hebt opgelopen. In extreme gevallen worden er in het lichaam computertjes aangebracht. Mensen die een hartaanval gekregen hebben, krijgen nu een pacemaker ingeplant. Dit doosje is zodanig geprogrammeerd dat, als het hart stilvalt, het een schokje teweegbrengt en het hart terug in gang zet.

FOTO PROTHESE

Vandaag laten veel mensen hun lichaam verbouwen zoals ze dat zelf willen.
Michael Jackson liet zich verschillende keren opereren, omdat hij blank wilde zijn.

FOTO MICHAEL JACKSON

Vele filmsterren laten producten onder hun huid spuiten zodat ze er jonger uitzien. Toch zijn deze ingrepen niet zonder gevaar. Soms krijg je er een heel onnatuurlijk uiterlijk van en krijg je bv. de ogen van een kat.

FOTO CAT WOMAN

Waar horen nu al deze foto’s thuis in de tijdlijn?
Hoe denk jij dat de mens er in de toekomst zal uit zien en hoe hij met zijn ziektes zal omgaan?
Je mag je eigen idee tekenen, schilderen of beschrijven.

Lijst van afbeeldingen

Hippocrates, 2e Eeuw B.C., marmer, Uffizi, Firenze.
Illustratie van Galens’ vier Humoren, ca. 1472, Zentrabibliothek, Zürich.
Leonardo Da Vinci, De man van Vitruvius, ca. 1490, Gallerie dell' Accademia, Venetië, (inv. 228)
Michelangelo, David (1501-1504), Galleria dell'Academia, Florence.
Afbeelding uit ‘De Humani Corporis Fabrica’ van Andreas Vesalius, Houtsnede.
Robert C. Hinkley, ‘First operation under Ether’. 1881-94. Olie op doek.
Acupunctuur
Rembrandt Van Rijn, Zelfportret
Peter Paul Rubens, De drie gratiën, ca. 1636/38, Prado, Madrid.
Ingres, Grande Odalisque, 1814, Louvre, Parijs
Kaat Tilley, afb., www.kaattilley.com
William E. Wilson, Drs. Howard, Frazer, and Jackson demonstrating an operation for students, City Hospital, Mobile, Alabama, 1902.
Abroise Paré, een artificieel hand uit ‘Ten Books of Surgery’, 1564, National Library of Medecine, Bethesda, Md.